Gastroenterologia

jest to specjalizacja, zajmująca się chorobami przewodu pokarmowego: przełyku, żołądka, dwunastnicy, jelita cienkiego i grubego a także dróg żółciowych i trzustki. W kręgu zainteresowań gastroenterologów znajdują się choroby zapalne, nowotworowe, infekcyjne, autoimmunologiczne,a także czynnościowe. Chorobami wątroby zajmują się hepatolodzy, zaś chorobami odbytu – proktolodzy. Jedni i drudzy ściśle współdziałają z gastroenterologami.

Najważniejsze choroby przewodu pokarmowego

  • choroba refluksowa (GERD – gastroesophageal reflux disease), czyli patologiczny, objawowy refluks treści żołądkowej do przełyku z takimi następstwami jak zapalenie przełyku, przełyk Barretta, nowotwory. Istotną, trudną diagnostycznie i terapeutycznie częścią problemu są pozaprzełykowe objawy choroby refluksowej.
  • choroby wywołane zakażeniem Helicobacter pylori: choroba wrzodowa, zapalenie błony śluzowej, nowotwory (rak i chłoniak) żołądka i dwunastnicy. Helicobacter pylori jest powszechnie występującą infekcją, jednak tylko w wybranych przypadkach wymaga leczenia.
  • nieswoiste choroby zapalne jelit (IBD – inflammatory bowel disease), przede wszystkim: wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Crohna (w Polsce zwana także chorobą Leśniowskiego-Crohna).
  • nowotwory (łagodne – np. gruczolaki, złośliwe – przede wszystkim rak) o różnej lokalizacji w przewodzie pokarmowym, ze szczególnymi uwzględnieniem raka przełyku, żołądka, trzustki i jelita grubego.
  • zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego, m.in. dyspepsja, zespół jelita drażliwego (nadwrażliwego) (IBS – irritable bowel syndrome), zaparcie nawykowe.
  • choroby wątroby, przede wszystkim: zapalenie i marskość o różnej etiologii.
  • choroby trzustki (ostre i przewlekłe zapalenie, torbiele, nowotwory).
  • choroby jelit. polipy lub uchyłki
  • infekcje przewodu pokarmowego (bakteryjne, wirusowe, pasożytnicze i grzybicze)
  • stany nagłe, m.in. krwawienie z przewodu pokarmowego, objawowa kamica pęcherzyka i dróg żółciowych, ostre zapalenie trzustki, ciężkie rzuty zapalenia jelit, zapalenie uchyłków jelita grubego, upośledzenie drożności przewodu pokarmowego.

Wiele z wymienionych chorób, ze względu na częstość ich rozpowszechnienia, jest obecnie traktowane jako choroby cywilizacyjne. Należą do nich m.in. choroba refluksowa i zaburzenia czynnościowe. Zatrważa narastająca częstość występowania nowotworów, zwłaszcza – jelita grubego. Wcześnie rozpoznane mogą być leczone dużo skuteczniej niż dotychczas.

Znakomitym przykładem skutecznych działań profilaktycznych jest Program Badań Przesiewowych (PBP) dla wczesnego wykrywania raka jelita grubego. Program powstał przed dziesięcioma laty z inicjatywy prof. Eugeniusza Butruka, obecnie nadzór nad realizacją Programu sprawuje prof. Jarosław Reguła. Stworzono sieć kilkudziesięciu pracowni endoskopowych, zlokalizowanych na terenie całego kraju, wyłonionych w drodze konkursu. PBP jest adresowany do osób uważających się za zdrowe, bez objawów sugerujących raka jelita grubego, w wieku pomiędzy 50 i 65 rokiem życia. Badane są także osoby młodsze, od 40 roku życia, obciążone rodzinnym występowaniem raka jelita grubego. Lekarze, którzy wykonują w nich badania endoskopowe jelita grubego, dysponują obecnie ogromnym doświadczeniem praktycznym. Stale zwiększająca się, przekraczająca 250.000, liczba osób zbadanych stawia polski Program Badań Przesiewowych na czołowym miejscu w świecie.
Ranga Programu została uznana na arenie międzynarodowej, czego wyrazem jest publikowanie wyników PBP w najbardziej prestiżowym piśmie medycznym na świecie, jakim jest New England Journal of Medicine. Innym wyrazem uznania rangi Programu jest zaproszenie polskich ośrodków do prowadzenia badań w ramach międzynarodowego programu NORDICC. O randze Programu decydują przede wszystkim jego wyniki. Okazuje się, że co czwarta, zbadana i uważająca się za zdrową osoba ma gruczolaki jelita grubego – nowotwory łagodne, stanowiące wstęp do rozwoju raka. Zaawansowane zmiany znajdowane są częściej u mężczyzn, co może sugerować, że na profilaktykę raka jelita grubego u osób tej płci powinna się zwracac szczególna uwagę.

Mnogość problemów, z którymi styka się gastroenterolog wymaga umiejętnego stosowania licznych metod diagnostycznych i terapeutycznych. Endoskopia diagnostyczna (gastroskopia, kolonoskopia, enteroskopia, kapsułka endoskopowa), terapeutyczna (m.in. polipektomia, rozszerzanie i/ lub protezowanie zwężeń, tamowanie krwawień, endoskopowa cholnagiopancreatografia wsteczna -ECPW) są niesłychanie cennymi, wysoce specjalistycznymi metodami, które pozwalają skutecznie diagnozować i leczyć, niejednokrotnie unikając operacji.

Ultrasonografia diagnostyczna i zabiegowa (biopsja cienkoigłowa) są równie istotnymi metodami, używanymi z powodzeniem w gastroenterologii. Połączeniem diagnostyki endoskopowej i ultrasonograficznej jest tzw. endosonografia, dzięki której położona na końcu endoskopu głowica USG jest wprowadzana w bezpośrednie sąsiedztwo zmiany, znajdującej się w głębi przewodu pokarmowego.

Nowoczesna radiologia przewodu pokarmowego wykorzystuje nadal klasyczne badania, takie jak wlew doodbytniczy czy pasaż jelita cienkiego, jednak coraz szerzej wykorzystuje inne metody obrazowania, oparte na technikach tomografii komputerowej lub magnetycznego rezonansu jądrowego. Przykładem może być tzw. wirtualna kolonoskopia.

Nie sposób sobie wyobrazić nowoczesnej gastrologii bez współpracy z patomorfologami i badaniami komórek (cytologia) oraz tkanek (histopatologia).

Schorzenia gastrologiczne są często interdyscyplinarne, co wymaga włączenia lekarzy innych specjalizacji – endokrynologów, reumatologów, chirurgów, psychologów, onkologów itd.